„Nasłuchiwanie skansenów” to seria wizyt studyjnych dla uczestników Kongresu, które odbędą się 22 października 2026 roku w trzech obiektach etnograficznych i historycznych: Sądeckim Parku Etnograficznym w Nowym Sączu, skansenie „Zagroda na Jędrzejkówce” w Laskowej oraz Zamku i Skansenie w Starej Lubowli na Słowacji.
Wszystkie wizyty skupiają się na doświadczaniu przeszłości nie tylko wzrokiem, ale przede wszystkim słuchem i codzienną aktywnością.
Skansen Zagroda na Jędrzejkówce w Laskowej
Skrzypienie drewna. W pasmie beskidzkiej tradycji
Proponujemy nieszablonową wizytę studyjną w prywatnym, tworzonym z pasją i pietyzmem skansenie „Zagroda na Jędrzejkówce” w Laskowej, prezentującym kulturę materialną i duchową dawnej wsi Beskidu Wyspowego.W przeciwieństwie do wielkich parków etnograficznych, Jędrzejkówka oferuje doświadczenie bardziej intymne, bliskie człowiekowi i zorientowane na zmysły. Tytułowe pasmo zyskuje tu podwójny sens: z jednej strony to urokliwe pasmo geograficzne Beskidów, z drugiej – metaforyczne, unikalne, foniczne pasmo częstotliwości, w którym stara zagroda nieustannie nadaje swoje tożsamościowe kody. W tych autentycznych, uratowanych przed zapomnieniem wnętrzach uczestnicy będą mogli osobiście doświadczyć prostych czynności codziennych, które dziś wykonuje się już coraz rzadziej – takich jak rozpalanie w dawnym piecu czy mielenie ziarna w kamiennych żarnach. To unikalna okazja, by na żywo posłuchać, a także przywołać w swojej wyobraźni zapomniane dźwięki, jakie te czynności generowały, dotykając samej esencji dawnego brzmienia życia.
Oprócz fonicznej aury przestrzeni, uczestnicy posłuchają przybliżających dawność, niespiesznych opowieści gospodarzy, zakosztują tradycyjnych beskidzkich smaków, a nawet doświadczą ożywczego, ludowego humoru, który od zawsze chronił lokalne wspólnoty przed troskami.
Wizyta w tym miejscu – położonym na styku dwóch pasm – to także cenna lekcja o potędze oddolnej inicjatywy: właściciele podzielą się sprawdzonymi metodami pracy w obszarze edukacji regionalnej, pokazując, jak kameralne muzeum na wolnym powietrzu może stać się nowoczesnym i tętniącym życiem centrum budowania lokalnej tożsamości.
Zamek i Skansen w Starej Lubowli (Słowacja)
Pogłos murów, chrzęst strzech. W pasmie transgranicznej pamięci
Transgraniczna wizyta studyjna w spektakularnym kompleksie Lubowlańskiego Muzeum (Ľubovnianske múzeum w Starej Lubowli) została pomyślana jako nasłuchiwanie burzliwej historii Spisza. Ten graniczny region na przestrzeni wieków stanowił arenę wielkiej historii – pierwotnie należąc do Królestwa Węgier, przez niemal 360 lat (od 1412 do 1769 roku) na mocy historycznego Zastawu Spiskiego znajdował się pod panowaniem Królestwa Polskiego, a następnie Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W wyniku późniejszych zawirowań geopolitycznych ziemie te zostały anektowane przez monarchię Habsburgów, stając się na półtora wieku częścią Cesarstwa Austriackiego oraz Austro-Węgier, by po I wojnie światowej wejść w skład Czechosłowacji i ostatecznie stać się częścią współczesnej Republiki Słowackiej. Choć polityczne granice się zmieniały, żyjący tu ludzie – bez względu na dziejowe przetargi – zawsze byli u siebie, tworząc wielojęzyczną, wielokulturową, unikalną audiosferę pogranicza.Doświadczając kontrastujących ze sobą akustyk kamiennej twierdzy oraz drewnianego podgrodzia, uczestnicy dotkną także tutaj śladów polskiej państwowości. Kamienne mury zamku chronią pamięć o polskich starostach spiskich (w tym o rodach Lubomirskich i Zamoyskich), wizytach królów oraz o jednym z najbardziej dramatycznych momentów potopu szwedzkiego. To tutaj, w absolutnym sekrecie przed najeźdźcą, w latach 1655–1661 ukryto i ocalono najważniejsze insygnia władzy królewskiej. Dziś zwiedzający mogą stanąć twarzą w twarz z historią, oglądając wierne, lśniące repliki polskich klejnotów koronnych.
Foniczną przeciwwagą dla surowego monumentalizmu zamku staje się malowniczo rozłożony u jego stóp skansen – oaza wiejskiej ciszy, nasycona nabożnym skupieniem drewnianej architektury sakralnej i ożywiana dawnym rytmem rzemiosła.
Poza doświadczeniem sensorycznym, wyprawa ma wymiar studyjny: Dyrekcja słowackiej instytucji przekaże nam swoje praktyczne know-how w zakresie nowatorskich metod pracy z publicznością oraz strategii edukacyjnych. To lekcja o tym, jak wiekowe milczenie murów i strzech przekuć we współczesny, żywy i angażujący społecznie dialog.
Sądecki Park Etnograficzny
Co mówi cisza, która trwa tam, gdzie powinny brzmieć głosy? W pasmie przerwanej opowieści
Zapraszamy na dźwiękowy spacer po sądeckim skansenie - wspólne doświadczanie audiosfery muzeum pod otwartym niebem. Wsłuchajcie się w dźwięki, wsłuchajcie się w opowieści, wsłuchajcie się w ciszę.
Prowadzeni przez dwa głosy – historyczki sztuki Justyny Stasiek-Harabin i etnologa Konrada Jana Kwiecińskiego usłyszycie dźwięki przywołane poprzez pamięć gestów i biegłość rąk, poznacie opowieści zapisane w przedmiotach i losy ludzi zachowane w opowieściach, odkryjecie miejsca zakodowane w języku i melodii.